Jak pracować z Żakiem
Żak (7-8 lat) przestaje być maluchem, który gra sam ze sobą, a zaczyna być zawodnikiem, który potrafi grać z kolegą. Dlatego w tej kategorii trener zmienia sposób pracy: zabawę wyciszamy, a rośnie rola gry, zasad i wspólnego celu. Poniżej są zasady, które pomagają w każdej jednostce, także we własnej.
Czym Żak różni się od Skrzata
- Wychodzi z egocentryzmu. Skrzat widzi grę ze swojego miejsca i podaje ostatecznie. Żak zaczyna rozumieć, że partner może zrobić coś, czego sam nie zrobi. Według klasycznego opisu Piageta około 7. roku życia rozwija się myślenie konkretne: zawodnik rozumie zasady i potrafi je stosować, jeśli opierają się na tym, co widzi. Dlatego od listopada wymagamy gry w dwójkach i trójkach.
- Zależy mu na tym, czy potrafi. Według Erika Eriksona wiek szkolny to czas pytania “czy potrafię to zrobić i czy to coś warte?”. Żak chce widzieć, że coś mu wychodzi, i łatwo się zniechęca, kiedy widzi tylko porażki. Dlatego zadania mają być trudne, ale możliwe do wykonania.
- Zaczyna patrzeć na rówieśników. Około 8-9 lat rośnie wrażliwość na to, co pomyślą inni. Zawodnik, który raz usłyszał śmiech po nieudanym podaniu, przestanie próbować. Dlatego próbę zawsze chronimy.
- Percepcja jest nadal wąska. Żak widzi piłkę i najbliższego zawodnika. Pytanie “gdzie jest wolne miejsce?” zadajemy więc jedno naraz, a przestrzeń pokazujemy wyraźnie (linie, stożki, uliczki).
- Nie ma już zabaw. Berek i kolorowe strefy zastępują małe gry i wyścigi drużynowe z piłką. Żak nadal chce się ścigać i rywalizować, ale ma to robić w grze, a nie w zabawie.
Wymagaj więcej, ale jasno
- Zasady są stałe i znane. Ta sama budowa jednostki, te same sygnały, te same zasady gry. Żak, który wie, czego się spodziewać, nie traci energii na domysły i może skupić się na grze.
- Wymagaj starania, nie efektu. “Szukasz miejsca, nawet jeśli piłka nie doleciała” jest wymaganiem. “Podanie ma być celne” nie jest.
- Oddawaj odpowiedzialność. Od listopada zawodnik sam wybiera, czy poda, czy poprowadzi piłkę, i sam organizuje się z partnerem. Trener dopytuje, zamiast podpowiadać: “Gdzie było wolne miejsce?”.
- Nowy temat najwyżej w dwóch lekcjach pod rząd. Potem wraca w innych sytuacjach. Żak potrzebuje powtórzeń, ale szybko się nudzi tym samym zadaniem.
Jak uczyć czytania przestrzeni
Najważniejsza umiejętność Żaka w naszym modelu to czytanie wolnej przestrzeni. Trener pomaga mu w trzech rzeczach:
- Pokaż przestrzeń. Uliczki między stożkami, strefy i linie sprawiają, że wolne miejsce jest widoczne. Z czasem zmniejszasz oznaczenia, a zawodnik szuka miejsca sam.
- Pytaj, zamiast mówić. “Gdzie było wolne miejsce?”, “Kto mógł tam dobiec?”, “Co zrobiłbyś, gdyby partnera tam nie było?”. Pytanie działa lepiej niż instrukcja, bo zawodnik sam znajduje odpowiedź.
- Kieruj uwagę na zewnątrz. Badania nad uczeniem się ruchu pokazują, że skupienie na efekcie ruchu (piłka, miejsce, cel) uczy lepiej niż skupienie na tym, co robi ciało (Wulf, 2013). “Zagraj tam, gdzie będzie partner” działa lepiej niż “wyprostuj stopę”.
Zauważaj próby głośno
Żak szuka potwierdzenia, że to, co robi, ma sens. W naszym modelu trener głośno zauważa każdą próbę podania w uliczkę albo na wolne miejsce do dobiegającego, także nieudaną. Wystarczy jedno konkretne zdanie: “podanie w uliczkę, widziałem”, “dobiegłeś w wolne miejsce”. W grach przestrzennych punktacja jest zasadą gry (podanie w uliczkę daje drużynie punkt), a nie nagrodą od trenera. Nie obiecujemy nagród przed zadaniem: Żak ma ćwiczyć dla samej gry, a nie dla punktów.
Atmosfera, w której można próbować
- Pochwała dotyczy tego, co zawodnik zrobił, a nie tego, jaki jest. “Szukałeś miejsca” zamiast “jesteś zdolny”. Badania nad motywacją pokazują, że atmosfera nastawiona na opanowanie umiejętności, w której liczy się postęp, a nie porównanie z innymi, sprzyja wytrwałości i radości z gry (Ames, 1992).
- Porównuj działania, nie zawodników. Nie zestawiaj zawodnika z kolegą i nie proś zawodników, żeby oceniali technikę kolegów.
- Błąd jest informacją. Przy nieudanym podaniu zapytaj, co zawodnik zobaczył, i dopiero potem pokaż, co można było zrobić inaczej.
- Rywalizacja w grach, współpraca w celu. Drużyny wymieniaj co kilka minut, żeby żaden zawodnik nie był na stałe “z mocniejszymi” albo “ze słabszymi”.
Gra od pierwszej minuty
- Mała gra na start. Rondo, gra na cztery kwadraty albo gra na utrzymanie piłki od razu uczą podania, przyjęcia i szukania miejsca pod presją rywala. Bez rozgrzewki bez piłki.
- Zawodnik cały czas z piłką i w akcji. Bez kolejek i martwego czasu. Kolejka pięciu i więcej zawodników to sygnał, żeby rozstawić drugie pole.
- Wyścigi zamiast ćwiczeń motorycznych. W wyścigach drużynowych z piłką i podaniem zawodnicy dają z siebie wszystko, więc to w nich przemycasz motorykę.
Nauczanie tematu w grze
- Role i cele. Temat lekcji uczysz w małej grze, w której jedna strona dostaje rolę i cel, na przykład 2x1 z zadaniem przeprowadzenia piłki przez uliczkę.
- Ucząc atakowania, ograniczaj broniących. Ucząc bronienia, ograniczaj atakujących. Zawodnik z tematem ma mieć realną szansę go wykonać. Zmieniasz pole i zasady, a nie zawodników.
- Jedna decyzja naraz. Temat zawężasz do jednej decyzji, na przykład “podać czy prowadzić w wolne miejsce, gdy rywal podchodzi z przodu”.
Czytanie rywala w obronie
Zawodnik najpierw patrzy, czy rywal ma grę otwartą (piłka pod kontrolą, patrzy na naszą bramkę), czy zamkniętą (problem z przyjęciem, stoi tyłem do naszej bramki), i dopiero potem wybiera: doskok i pozycja obronna albo atak ciałem. W obronie zamykamy też przestrzeń: ustawiamy się tak, żeby rywal nie miał wolnego miejsca do przodu. Pojedynek 1x1 w obronie ma być wygrany, a nie zamieniony w kopaninę. Kiedy przy rywalu jest już partner, drugi obrońca buduje asekurację.
Rozmowa w przerwie i na zakończenie
- Piłki w koszu, zawodnicy w półkolu. Piłka przy nodze zabiera uwagę.
- Przerwa: dwa pytania o poprzednie treningi, dwa o dzisiejszy temat i krótka edukacja (dwa do czterech zdań, jeden nowy termin). Bez podawania rozwiązania przed grą.
- Zakończenie: pytania otwarte (“co”, “kiedy”, “jak”, “dlaczego”), bez tak lub nie i bez oceniania kolegów, na przykład “Gdzie było dziś najwięcej wolnego miejsca?”.
Hala
Od końca października do marca na hali bronimy bez doskoków i odbiorów w pełnej prędkości, bo upadek na hali boli. Wracają one w kwietniu na boisku.
Podstawa
- Program Szkolenia PZPN U6-U13, rozdz. 13.1 (charakterystyka Żaka) i wytyczne struktury jednostki.
- J. Piaget, teoria rozwoju poznawczego; E. Erikson, Childhood and Society (1950).
- C. Ames (1992), Classrooms: Goals, structures, and student motivation, Journal of Educational Psychology 84(3), 261-271.
- G. Wulf (2013), Attentional focus and motor learning: a review of 15 years, International Review of Sport and Exercise Psychology 6(1), 77-104.
- G. Jordet i in. (2020), Scanning, contextual factors, and association with performance in English Premier League footballers, Frontiers in Psychology 11, 553813.
- Bunker, Thorpe (1982), model nauczania gier przez zrozumienie (TGfU).
Przed zacytowaniem którejś z prac publicznie sprawdź dane w oryginale. Pełna lista źródeł: Źródła.