Przejdź do głównej zawartości

Zasady modelu

Ta strona opisuje Model Przestrzenny Żaka stworzony przez autora Projektu Grassroots. Istotą modelu jest trening, w którym uczymy czytać wolną przestrzeń: zawodnik najpierw widzi, gdzie jest miejsce, a dopiero potem decyduje, czy poda, czy poprowadzi tam piłkę. Wszystko, co trener potrzebuje do poprowadzenia jednostki, jest w tej dokumentacji: model (ta strona), uzasadnienie wobec PZPN, organizacja jednostki, plan roczny i same konspekty.

1. Filozofia

Żak uczy się piłki przez grę, a w grze najważniejsze pytanie brzmi: gdzie jest wolne miejsce? Wolna przestrzeń to miejsce, do którego piłka dotrze szybciej niż rywal. Są dwie drogi, żeby ją zdobyć, i obie ćwiczymy równolegle:

  • podaniem: w uliczkę między rywalami albo na wolne miejsce do dobiegającego partnera,
  • prowadzeniem piłki: w kierunku, w którym jest najwięcej wolnego miejsca, także dryblingiem, kiedy rywal zostawia drogę.

Najważniejsza umiejętność Żaka to więc czytanie przestrzeni, a gra podaniem jest jej najczęstszym wyrazem. Przygotowujemy zawodnika do gry 7x7 w kategorii Orlik, w której bez podania, przyjęcia i szukania miejsca nie da się grać. Zabaw (berek, kolorowe strefy) w treningu Żaka nie ma: ich miejsce zajmują małe gry i wyścigi drużynowe z piłką.

Żak powoli wychodzi z egocentryzmu, więc od listopada wymagamy od niego więcej: wspólnej gry w dwójkach i trójkach, odpowiedzialności za swoją przestrzeń i decyzji “podać czy prowadzić”.

Trzy zasady w każdej jednostce:

  • Zawodnik cały czas z piłką i w akcji: brak kolejek, brak martwego czasu, maksymalnie 5 środków treningowych.
  • Jedna nowość na jednostkę: jeden temat, reszta to utrwalanie.
  • Cel, nie sposób: trener mówi, co ma się udać (znajdź wolne miejsce, odbierz piłkę), a nie jak to zrobić. Decyzja należy do zawodnika.

2. Czytanie przestrzeni

Zawodnik z piłką, a także bez niej, zadaje sobie trzy pytania:

  1. Gdzie jest wolne miejsce? Rozglądam się, zanim dostanę piłkę, a nie dopiero wtedy, kiedy już ją mam.
  2. Kto może tam dobiec? Partner, który rusza w wolne miejsce, daje mi cel podania. Jeśli nie ma partnera, mogę tam poprowadzić piłkę sam.
  3. Podać czy prowadzić? Jeśli miejsce jest przed partnerem, podaję. Jeśli przede mną, prowadzę.

Z tych pytań wynikają cztery umiejętności, które wracają w całym roku:

  • Rozglądanie się przed przyjęciem. Zawodnik, który spojrzał dookoła, zanim dostał piłkę, ma więcej czasu. Badania nad zawodnikami Premier League pokazują, że rozglądają się oni częściej przed podaniem niż przed dryblingiem czy strzałem i że rozglądanie się ma niewielki, ale dodatni związek z celnością podań (Jordet i in., 2020).
  • Podanie w uliczkę. Piłka przechodzi między dwoma rywalami do partnera, który stoi za nimi albo wbiega w tę przestrzeń.
  • Podanie na wolne miejsce do dobiegającego. Podajemy tam, dokąd partner dopiero biegnie, a nie pod jego nogi.
  • Prowadzenie piłki i drybling w stronę wolnej przestrzeni. Zawodnik prowadzi piłkę tam, gdzie rywala nie ma, a dryblinguje, kiedy rywal zostawia mu drogę, a nie po to, żeby go ominąć za wszelką cenę.

W obronie ta sama zasada działa odwrotnie: zamykamy przestrzeń. Obrońca ustawia się tak, żeby rywal nie miał wolnego miejsca do przodu, zamyka uliczki podań i czeka na swoją chwilę.

3. Co trener zauważa

W tym modelu trener głośno zauważa próby. Każda próba podania w uliczkę albo na wolne miejsce do dobiegającego, także nieudana, dostaje konkretne uznanie (“podanie w uliczkę, widziałem”). Zawodnik dowiaduje się wtedy, że ważne jest szukanie miejsca, a nie bezpieczne podanie obok.

W grach przestrzennych punktacja jest zasadą gry: na przykład podanie w uliczkę albo na wolne miejsce do dobiegającego daje drużynie punkt. To rozwiązanie z ćwiczenia, a nie obietnica nagrody składana zawodnikom przed zadaniem. Trener nie mówi “dostaniesz punkt, jeśli”, tylko tłumaczy zasadę gry i potem komentuje to, co widzi.

4. Budowa jednostki 90 minut (stała)

Część (PZPN)ŚrodekMinCo
Wstępna1. Mała gra20’od razu gra: rondo, gra na 4 kwadraty, gra na utrzymanie piłki…
Główna2. Nauczanie gry25’temat lekcji w 1-2 grach albo ćwiczeniach nauczających (2x2, 3x2: role i cele, uliczki jako bramki do przejścia, gra na dwie bramki albo kontra broniących); czasem ćwiczenie z formy doskonalenie, które izoluje temat
-Przerwa3’picie i rozmowa: 2 pytania o poprzednie treningi, 2 o dzisiejszy temat, krótka edukacja
Główna3. Doskonalenie15’technika, ball mastery i motoryka, Pass & Go, gra z klepy; wyścigi drużynowe z piłką i podaniem
Główna4. Gra22’gra 5x5 w ustawieniu 1-2-1 z celem gry, trener nie przerywa
Końcowa5. Zakończenie5’pytania otwarte do zawodników

Dlaczego mała gra na początek: rondo, gra na 4 kwadraty i gra na utrzymanie piłki od pierwszej minuty uczą podania, przyjęcia i szukania wolnego miejsca pod presją rywala. Zawodnik wchodzi w trening przez grę, a nie przez rozgrzewkę bez piłki.

Dlaczego uczymy temat w grze z rolami i celami: temat lekcji (na przykład podanie w uliczkę, wsparcie z boku, prowadzenie piłki w wolne miejsce) przenosimy na małą grę, w której jedna strona dostaje rolę i cel. Ucząc atakowania, ograniczamy broniących; ucząc bronienia, ograniczamy atakujących. Zawodnik ćwiczy temat w sytuacji z meczu, a nie w ruchu wyrwanym z gry.

Dlaczego wyścigi: zawodnicy w wyścigach dają z siebie 100%, a w klasycznych ćwiczeniach motorycznych często 50%. Dlatego motorykę przemycamy w wyścigach, najlepiej drużynowych, z piłką i podaniem.

Dlaczego 90 minut, a nie 75: przykłady PZPN dla Żaka mają 75 minut. Część wstępna zostaje 20’, a dodatkowy czas idzie do części głównej. Uzasadnienie: Nasz model a Program PZPN.

Każdy środek ma w konspekcie: nazwę, opis, punkty coachingowe i obciążenie.

5. Atakowanie i bronienie

Atakowanie to czytanie przestrzeni i gra podaniem: podanie i przyjęcie kierunkowe, tworzenie linii podania, wsparcie z boku i z tyłu, odegranie i ruch po podaniu. Od listopada gra kombinacyjna w dwójkach i trójkach: klepa, podanie i bieg (Pass & Go), trzeci zawodnik, zmiana pozycji. Prowadzenie piłki i drybling uczymy w tym samym duchu: w kierunku wolnej przestrzeni, a nie w rywala. Wracają one w małych grach, w nauczaniu gry (decyzja “prowadzić czy podać”), w Treningach dodatkowych i rzadko w blokach (lekcja przypominająca podstawy prowadzenia, drybling i strzał, każda po dwa razy w roku).

Lekcja to jedna metoda w jednej sytuacji przestrzennej (13.11.2026): sytuację wyznacza miejsce wolnej przestrzeni względem rywali (przed rywalem, obok, między rywalami, za linią, za piłką, druga strona boiska), a liczebność (2x1, 2x2, 3x2), aktywność rywala, pole i liczba kontaktów to warianty tej samej lekcji. Rok ma 29 lekcji, które wracają po kilka razy, za każdym razem na trudniejszym wariancie.

Bronienie wchodzi od września, mniej więcej cztery lekcje w miesiącu. Uczymy czytania rywala i zamykania przestrzeni:

  • gra otwarta (rywal ma piłkę pod kontrolą i patrzy w stronę naszej bramki): doskok i pozycja obronna, bez wbiegania w rywala; obrońca opóźnia i czeka na swoją chwilę,
  • gra zamknięta (rywal ma problem z przyjęciem albo stoi tyłem do naszej bramki): atakujemy go ciałem i odbieramy piłkę,
  • pojedynek 1x1 w obronie ma być wygrany, a nie zamieniony w “kopaninę” obok rywala,
  • kiedy przy rywalu jest już partner, drugi obrońca buduje asekurację i zamyka uliczkę.

Nowy temat pojawia się najwyżej w dwóch lekcjach pod rząd. Potem jest przerwa i temat wraca wiele razy w innych sytuacjach, dlatego w jednym tygodniu są lekcje z różnych obszarów.

Na hali (od końca października do marca) bronimy bez doskoków i odbiorów w pełnej prędkości (ryzyko upadków). Wracają one w kwietniu na boisku.

6. Spirala złożoności

Program uczy w Etapach, które wynikają z umiejętności zawodnika, nie z jego wieku. Tematy wracają wiele razy w roku, za każdym razem w innej sytuacji, najpierw żeby je utrwalić, a potem na wyższym poziomie złożoności.

Żak pracuje głównie na Etapie 2 (przewaga i przewaga rywala, podanie, ustawienie, presja: sytuacje 1x2, 2x1, 2x2), a od listopada w grze kombinacyjnej wchodzi w Etap 3 (trójki: podanie, wsparcie, trzeci zawodnik). Etap 1 (kontrola, drybling, decyzja w 1x1) wraca w małych grach i w Treningach dodatkowych. Dwie lekcje w miesiącu to rozumienie gry drużyny w ustawieniu 1-2-1, czyli pierwsze zasady z Etapu 4 w prostej postaci. Silniejsze grupy dostają trudniejszy układ (3x2 zamiast 2x1), wolniejsze zostają dłużej przy przewadze atakujących.

7. Rok treningowy

Rok szkoleniowy trwa od sierpnia do czerwca, lipiec jest wolny: 11 miesięcy po 12 lekcji (4 bloki po 3 lekcje) i 3 treningi dodatkowe w miesiącu, razem 165 jednostek. Bez osobnych tygodni na ferie i święta.

ObszarIle lekcji w miesiącu (z 12)
czytanie przestrzeni i gra podaniem (od listopada także gra kombinacyjna)około 6
bronienie: czytanie rywala, zamykanie przestrzeni, pojedynek 1x1, asekuracjaokoło 4
rozumienie gry w ustawieniu 1-2-12
prowadzenie piłki, drybling i strzał w wolną przestrzeńrzadko w blokach (każdy po dwa razy w roku), poza tym w grach, w doskonaleniu i w Treningach dodatkowych

Rok ma trzy okresy:

  • sierpień-październik (boisko): podanie i przyjęcie kierunkowe pod presją, linie podania i wsparcie w 2x1 i 2x2; w obronie pozycja obronna, doskok, gra otwarta i zamknięta, pojedynek 1x1.
  • listopad-marzec (hala): gra kombinacyjna w dwójkach i trójkach; w obronie asekuracja, przesuwanie pary, zamykanie linii podania, gra zamknięta bez pełnej prędkości.
  • kwiecień-czerwiec (boisko): kombinacje w pełnym tempie, podanie w bieg, zmiana strony gry, szerokość i głębia pod grę 7x7; bronienie w dużej przestrzeni.

Szczegóły w planie rocznym Żaka.

8. Cztery obszary i filar społeczny

Techniczny, taktyczny, motoryczny, psychiczny (wymóg PZPN) plus społeczny (współdziałanie, fair play). W każdej jednostce jest cel w każdym obszarze, jeden dominuje. Percepcja Żaka jest jeszcze wąska (piłka i najbliższy zawodnik), więc temat zawężamy do jednej decyzji, a pytanie “gdzie jest wolne miejsce?” zadajemy jedno, nie kilka naraz.

9. Przerwa i zakończenie

  • Przerwa (3 minuty, po nauczaniu gry) to picie i krótka rozmowa w półkolu, piłki w koszu: 2 pytania o poprzednie treningi, 2 pytania o dzisiejszy temat i krótka edukacja trenera (2-4 zdania, jeden nowy termin). Bez opisu techniki i bez podawania rozwiązania przed grą.
  • Zakończenie (5 minut) to lista pytań otwartych do zawodników (“co”, “kiedy”, “jak”, “dlaczego”), bez tak/nie i bez oceniania kolegów, na przykład “Gdzie było dziś najwięcej wolnego miejsca i skąd to wiedziałeś?”.

10. Wizyta edukacyjna PZPN

Wizyta edukacyjna to rozmowa, nie ocena. Konspekt zawiera to, o co pyta Trener Monitorujący: temat i cele w obszarach, strukturę jednostki, narzędzia coachingowe, formy gier, obciążenie i pytania do samooceny po treningu.