Przejdź do głównej zawartości

Jak pracować z Orlikiem

Orlik (9-10 lat) przestaje grać tylko “ja i rywal” albo “ja, rywal i wolne miejsce” i zaczyna grać “my”. Zawodnik z piłką nadal decyduje, ale największa nowość dotyczy tych, którzy piłki nie mają. Dlatego trener zmienia akcent: mniej pokazuje, więcej pyta, a w grze patrzy na to, co dzieje się poza piłką. Poniżej są zasady, które pomagają w każdej jednostce, także we własnej.

Jak zawodnik wchodzi w wiek 9-10 lat

  • Coraz lepiej współdziała. Według Programu Szkolenia PZPN zawodnicy w tym wieku wychodzą z egocentryzmu i coraz częściej widzą korzyści ze współdziałania. Program zastrzega, że każdego trzeba oceniać osobno: w grupach słabiej wyselekcjonowanych część zawodników nadal rozwiązuje sytuacje sama. Dlatego współdziałanie pokazujemy jako zysk dla wszystkich, a nie wymagamy go na siłę.
  • Widzi więcej. Według Programu PZPN (rozdz. 14.1) Orlicy rozumieją grę lepiej niż młodsi koledzy, dostrzegają większą liczbę zawodników i dłużej utrzymują koncentrację. Możemy więc pytać o kilka rzeczy naraz: o piłkę, o partnera i o wolne miejsce.
  • Nadal myśli konkretnie. W teorii Piageta myślenie konkretne trwa mniej więcej do 11-12 lat: zawodnik rozumie zasadę, kiedy widzi ją na boisku. Formacje tłumaczymy więc na boisku, liniami, stożkami i pytaniami, a nie wykładem przy tablicy.
  • Chce być potrzebny drużynie. Według Erika Eriksona wiek szkolny to czas pytania “czy potrafię to zrobić i czy to coś warte?”. W Orliku dochodzi do tego pytanie “czy jestem potrzebny drużynie?”. Dlatego każdy zawodnik ma w grze rolę, którą rozumie: strefę, formację, zadanie.
  • Jest w złotym wieku motorycznym. Program PZPN opisuje wiek 9-12 lat jako Złoty Wiek Motoryczności, w którym szybko rozwijają się szybkość, zwinność, koordynacja i myślenie przestrzenne. To powód, żeby w grze wymagać ruchu i zmiany kierunku, a nie obietnica, że później będzie za późno.

Czym Orlik różni się od Żaka

  • Żak patrzy na piłkę i przestrzeń, Orlik na drużynę. Żak pytał: “gdzie jest wolne miejsce?”. Orlik pyta też: “gdzie stoją moi partnerzy i co zostawiliśmy za plecami?”.
  • Szuka przestrzeni także bez piłki. To największa zmiana w tej kategorii, opisana niżej.
  • Gra w większym zespole. W 7x7 jest więcej zawodników i większe boisko, więc ustawienie ma znaczenie: ktoś musi być wysoko, ktoś w środku, ktoś nisko.
  • Zaczyna mówić. Komunikacja z partnerami staje się częścią gry.
  • Nie ma zabaw. Podobnie jak u Żaka, ich miejsce zajmują małe gry, wyścigi drużynowe i gra.

Co się zmienia w grze: 7x7 i formacje

W 7x7 boisko jest większe niż u Żaka, a drużyna ustawia się w formacjach: obrona, pomoc i atak. Trener pilnuje kilku zasad:

  • Napastnik buduje wysokość gry. Jego ustawienie wyznacza, jak wysoko gra cała drużyna: dzięki niemu pozostali mają dokąd się przesunąć.
  • Obrońcy nie zostawiają strefy bez zabezpieczenia. Jeśli jeden wychodzi do piłki, drugi zamyka miejsce za nim.
  • Pomocnicy dbają o środek pola. Przez środek rywal ma najwięcej dróg do bramki, a my najwięcej dróg do przodu.
  • Między formacjami nie ma dziur. Odległości między obroną, pomocą i atakiem są takie, żeby rywal nie wsunął piłki między nie. Dobre pytanie do zawodników: “Czy rywal może tu wejść z piłką między nas?”.
  • Obrońcy podążają za akcją. Boisko jest większe, więc obrońcy przesuwają się za grą do połowy boiska, żeby zbierać odbite piłki, a nie zostają pod własną bramką.

Konkretne ustawienie (liczbę zawodników w każdej formacji) wybiera trener i może je zmieniać. W modelu uczymy zasad, które działają w każdym ustawieniu.

Największa zmiana: gra bez piłki

U Żaka zawodnik szukał miejsca, kiedy miał piłkę albo biegł do podania. Orlik szuka go cały czas, także wtedy, kiedy piłkę ma ktoś inny. To jest najważniejsza rzecz, której uczymy w tej kategorii.

  • Zabezpiecz albo zaatakuj. Zawodnik bez piłki obraca się i szuka stref. Jeśli za plecami jest miejsce, które rywal może wykorzystać, lepiej je obronić. Jeśli jest miejsce wolne, do którego piłka za chwilę dotrze, warto je zaatakować bez piłki.
  • Obracaj się i patrz. Zawodnik regularnie sprawdza, co dzieje się za nim i obok. Badania nad zawodnikami Premier League pokazują, że rozglądanie się przed przyjęciem piłki ma dodatni związek z jakością gry (Jordet i in., 2020). Prosty nawyk: spojrzenie przed przyjęciem i spojrzenie zaraz po podaniu.
  • Pozycja otwarta. Zawodnik ustawia ciało tak, żeby jednocześnie widzieć piłkę i pole, a nie tylko piłkę. Z takiego ustawienia łatwiej zagrać w kilku kierunkach.
  • Przyjmij piłkę z myślą o następnym zagraniu. Zanim dostanie piłkę, zawodnik wie, co zagra dalej, i przyjmuje ją tak, żeby to zagranie było jak najłatwiejsze. Jeśli planuje podanie do boku, przyjmuje piłkę w bok. Dotyczy to także piłki odebranej rywalowi: od razu przyjmujemy ją do gry, a nie tylko “do nogi”.

Komunikacja

W Orliku wprowadzamy mówienie na boisku. Zawodnicy informują partnerów o tym, co widzą i co zrobią:

  • o swoim planie (“zagram do boku”, “biorę piłkę”),
  • o przestrzeni, którą warto zaatakować lub obronić (“wolne za Tobą”, “wejdź w wolne”),
  • o rywalu, który atakuje z tyłu (“plecy”). To informacja, której zawodnik z piłką sam nie zobaczy.

Zasady pracy z komunikacją:

  • Krótko i konkretnie. Jedno albo dwa słowa. Informacja ma pomóc, a nie być krzykiem.
  • Wspólne słowa. Drużyna ustala kilka haseł i używa ich zawsze tak samo.
  • Trener słyszy i zauważa. Dobra informacja od zawodnika zasługuje na konkretne zdanie trenera: “dobrze, że powiedziałeś, że ma rywala za plecami”.

Jak uczyć gry bez piłki i formacji

  • Pytaj, zamiast mówić. “Co było za Twoimi plecami?”, “Kto zamykał środek?”, “Dlaczego tam stanąłeś?”. Pytanie działa lepiej niż instrukcja, bo zawodnik sam znajduje odpowiedź.
  • Pokaż strukturę. Linie formacji i strefy oznacz stożkami albo pasami. Z czasem zmniejszasz oznaczenia, a zawodnicy pilnują odległości sami.
  • Kieruj uwagę na zewnątrz. Skupienie na efekcie (miejsce, piłka, partner) uczy lepiej niż skupienie na tym, co robi ciało (Wulf, 2013). “Zagraj tak, żeby partner miał miejsce” działa lepiej niż “obróć biodra”.
  • Jedna zasada naraz. Na lekcję wybierasz jedną rzecz: jeden element formacji albo jedną zasadę gry bez piłki. Reszta zostaje utrwaleniem.
  • Ucząc atakowania, ograniczaj broniących. Zawodnik z tematem ma mieć realną szansę go wykonać. Zmieniasz pole, liczbę zawodników i zasady, a nie zawodników.

Zauważaj próby głośno

Zawodnik uczy się grać bez piłki tylko wtedy, kiedy wie, że ktoś to widzi. Trener głośno zauważa próby: wejście w wolną strefę bez piłki, zamknięcie miejsca za kolegą, informację do partnera. Wystarczy jedno konkretne zdanie. Jeśli gra ma punktację za zachowania bez piłki, jest ona zasadą gry, a nie nagrodą od trenera. Nie obiecujemy nagród przed zadaniem: zawodnik ma ćwiczyć dla samej gry.

Atmosfera, w której można próbować

  • Pochwała dotyczy tego, co zawodnik zrobił, a nie tego, jaki jest. “Zamknąłeś miejsce za kolegą” zamiast “dobry obrońca”. Atmosfera nastawiona na opanowanie umiejętności, w której liczy się postęp, a nie porównanie z innymi, sprzyja wytrwałości i radości z gry (Ames, 1992).
  • Porównuj działania, nie zawodników. Nie zestawiaj zawodnika z kolegą i nie proś zawodników, żeby oceniali technikę kolegów.
  • Błąd w ustawieniu to informacja dla całej drużyny. Zapytaj, co zawodnik zobaczył i co usłyszał od partnerów, zanim pokażesz, co można było zrobić inaczej.
  • Rotuj role. Zawodnik, który raz gra wysoko, raz nisko, rozumie potrzeby kolegów. Zmieniaj ustawienia i drużyny, żeby nikt nie został na stałe w jednej roli.

Gra od pierwszej minuty

  • Mała gra na start. Rondo, gra na cztery kwadraty albo gra na utrzymanie piłki od razu uczą podania, przyjęcia i szukania miejsca pod presją. Bez rozgrzewki bez piłki.
  • Zawodnik cały czas z piłką i w akcji. Bez kolejek i martwego czasu. Kolejka pięciu i więcej zawodników to sygnał, żeby rozstawić drugie pole.
  • Wyścigi zamiast ćwiczeń motorycznych. W wyścigach drużynowych z piłką i podaniem zawodnicy dają z siebie wszystko, więc to w nich przemycasz motorykę (szybkość, zwinność, koordynację).

Rozmowa w przerwie i na zakończenie

  • Piłki w koszu, zawodnicy w półkolu. Piłka przy nodze zabiera uwagę.
  • Przerwa: dwa pytania o poprzednie treningi, dwa o dzisiejszy temat i krótka edukacja (dwa do czterech zdań, jeden nowy termin). Bez podawania rozwiązania przed grą.
  • Zakończenie: pytania otwarte (“co”, “kiedy”, “jak”, “dlaczego”), bez tak lub nie i bez oceniania kolegów, na przykład “Gdzie za Twoimi plecami było dziś najwięcej wolnego miejsca?” albo “Kiedy powiedziałeś koledze, co widzisz?”.

Hala

Od końca października do marca trenujemy na hali. Bronimy tam bez doskoków i odbiorów w pełnej prędkości, bo upadek na hali boli. Wracają one w kwietniu na boisku.

Podstawa

  • Program Szkolenia PZPN U6-U13, rozdz. 14.1 (charakterystyka Orlika) i 14.2 (cele szkoleniowe).
  • J. Piaget, teoria rozwoju poznawczego; E. Erikson, Childhood and Society (1950).
  • C. Ames (1992), Classrooms: Goals, structures, and student motivation, Journal of Educational Psychology 84(3), 261-271.
  • G. Wulf (2013), Attentional focus and motor learning: a review of 15 years, International Review of Sport and Exercise Psychology 6(1), 77-104.
  • G. Jordet i in. (2020), Scanning, contextual factors, and association with performance in English Premier League footballers, Frontiers in Psychology 11, 553813.
  • Bunker, Thorpe (1982), model nauczania gier przez zrozumienie (TGfU).

Przed zacytowaniem którejś z prac publicznie sprawdź dane w oryginale. Pełna lista źródeł: Źródła.